Kralj NDH: Krunisan u Rimu, nikad nije stupio na tlo Hrvatske

NDH je u istoriji ostala zabeležena po brojnim ratnim zločinima i genocidu koje su pripadnici režima činili nad Srbima, Jevrejima i Romima, kao i Hrvatima neistomišljenicima, pretežno komunistima.

Genocidna politika je sprovođena rasnim zakonima, masakrima, sistemom koncentracionih logora i pokatoličavanjem.

Nakon okupacije Jugoslavije od strane Sila Osovine aprila 1941. godine, Rimskim ugovorima su definisane granice i status NDH, koja je zatim podeljena na nemačku i italijansku okupacionu zonu, dok je Dalmacija pripojena Italiji.

U skladu sa odredbama Rimskih ugovora, NDH je bila kraljevina. Princ Ajmone, četvrti vojvoda od Aoste je 18. maja 1941. godine postao kralj Nezavisne Države Hrvatske, odlukom njegovog rođaka italijanskog kralja Vitoria Emanuelea III, a na predlog poglavnika Ante Pavelića koji mu je ponudio „Tomislavovu krunu".

Odluku o izboru za hrvatskog kralja saopštio mu je grof Galeaco Ćano, ministar spoljnih poslova i Musolinijem zet. Ceremoniji proglašenja za kralja u Kvirinalnoj palati u Rimu, prisustvovao je i Pavelić. Tada je uzeo ime Tomislav II, u spomen na prvog srednjovekovnog hrvatskog kralja Tomislava. Na taj način, NDH je formalno postala podređena Italiji.

Bilo je predviđeno da se krunisanje održi u Tomislavgradu, ali je on odbio tamo da dođe usled neslaganja oko rešavanja pitanja Dalmacije. Tako ni Ajmone nije imao nikakvu efektivnu vlast nad ustaškim režimom, već je bio samo simbol.

Nakon smrti prava princa Amedea u britanskom zarobljeničkom logoru u Keniji, Ajmone je preuzeo titulu vojvode od Aoste. Od jeseni 1942. godine, tajno je stupio u kontakt sa Saveznicima i otpočeo razgovore o mogućem primirju.

Jula 1943. godine, sa padom fašističkog režima u Italiji, princ Ajmone je po naređenju kralja Vitoria Emanuela III abdicirao sa prestola NDH, dana 31. jula 1943. godine.

Međutim, uoči njegove formalne abdikacije po padu Italije, dana 12. oktobra iste godine, rodio mu se sin Amedeo, koji je postao prestolonaslednik NDH sa imenom Zvonimir II.

U poslednjim mesecima Drugog svetskog rata, princ Ajmone postao je komandant italijanske pomorske baze Taranto, ali je razrešen dužnosti. Tokom svoje pomorske karijere dostigao je čin admirala. Godinu dana posle pada monarhije u Italiji, napušta je 1947. godine i odlazi u Argentinu. Preminuo je 29. januara 1948. godine u Buenos Ajresu.

NDH upravljali su Ante Pavelić i njegov ustaški pokret osnovan 1931. ili početkom 1932. koji je bio organizacija slična nacistima u Nemačkoj i fašistima u Italiji. U NDH Srbi su činili oko 30% stanovništva. Na teritoriji NDH su osnovani koncentracioni logori, od kojih je najpoznatiji bio Logor u Jasenovcu.

Prvi oružani otpori protiv NDH i genocidne politike, dominantno predvođeni Srbima, su pokrenuti maja 1941. kod Sanskog Mosta i juna u Hercegovini, dok se za početak šireg ustanka najčešće uzima 27. jul, na dan izbijanja ustanka u Srbu i Bosanskoj Krajini. Hrvatska vazduhoplovna legija je učestvovala na Istočnom frontu tokom 1941-42. godine. Ustanak u istočnoj Bosni je ugušen ofanzivama Sila Osovine januara i juna 1942. godine, a zatim i u zapadnoj Bosni jula iste godine nakon bitke na Kozari, koju su obeležili masovni zločini nad srpskim civilima i odvođenje u koncentracione logore. Pohodom proleterskih brigada u Bosansku Krajinu su avgusta 1942. ponovo oslobođene teritorije i formirana Bihaćka republika. Na slobodnoj teritoriji je Komunistička partija Jugoslavije (KPJ) novembra iste godine održala prvo zasedanje AVNOJ-a sa ciljem koordinisanja narodnooslobodilački odbora i preuzimanjem vlasti u Jugoslaviji.

Bitkom na Neretvi (februar-mart 1943.) je srušena Bihaćka republika, za kojom je usledila Bitka na Sutjesci (maj-jun 1943.), kojom je zaustavljena nemačka ofanziva. Italija je kapitulirala septembra 1943. godine, nakon čega je cela NDH došla pod kontrolu Nemačke, vrativši teritoriju Dalmacije.

Zatim je na Teheranskoj konferenciji odlučeno da Saveznici u Jugoslaviji podrže partizane predvođene KPJ-om. Nekoliko ministara NDH je sredinom 1944. pokušalo državni udar sa ciljem prelaska NDH na stranu Saveznika, što je osujećeno. Napredovanjem Saveznika u Drugom svetskom ratu, i oslobađanje Jugoslavije je počelo iste godine, dok su najveće operacije za oslobođenje na teritoriji NDH bile 1945. godine: mostarska, sarajevska i završne operacije. Maja 1945. godine se vojska NDH predala partizanima, nakon čega je usledila masovna odmazda, a bitkom za Odžak je nanesen poslednji poraz ustašama 25. maja 1945. godine.

Mile Budak, Nikola Mandić, Andrija Artuković i drugi visoki funkcioneri NDH, nakon rata su osuđeni za ratne zločine od novih jugoslovenskih vlasti.

Komandanti koncentracionih logora LJubo Miloš i Miroslav Filipović uhvaćeni su i streljani.

Mnogi drugi su pobegli, uključujući i vođu ustaša Pavelića, najviše u Latinsku Ameriku. Nirnberški vojni sud je zaključio da NDH nije bila suvereni entitet sposoban da deluje nezavisno od nemačke vojske i da je sve vreme bila teritorija pod okupacijom.